Od 13 kwietnia 2026 r. obowiązują nowe przepisy o tym, kiedy na zwolnieniu lekarskim tracisz zasiłek. Wprowadziła je ustawa z 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2026 poz. 26), ogłoszona 12 stycznia 2026 r. Większość zmian weszła w życie po 3 miesiącach od ogłoszenia, część zacznie działać 1 stycznia 2027 r.
Nowelizacja nie zmieniła zasady, że L4 służy leczeniu. Ustawa wreszcie jednak mówi, co jest „pracą zarobkową”, a co „aktywnością niezgodną z celem zwolnienia”. Daje też kontrolerom ZUS i pracodawcom konkretne uprawnienia, a Tobie – prawo do zastrzeżeń.
Ile wynosi zasiłek i jak się go liczy, opisujemy osobno: ZUS – zasiłek chorobowy i macierzyński 2026. Tutaj chodzi o to, jak go nie stracić.
Kiedy tracisz zasiłek – nowy art. 17
Według art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej tracisz prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia, jeśli w czasie orzeczonej niezdolności do pracy:
- wykonujesz pracę zarobkową albo
- podejmujesz aktywność niezgodną z celem zwolnienia.
Ustawa definiuje oba pojęcia:
| Pojęcie | Co oznacza (art. 17 ust. 1a i 1b) | Co nie jest naruszeniem |
|---|---|---|
| praca zarobkowa | każda czynność o charakterze zarobkowym, bez względu na podstawę prawną (etat, zlecenie, dzieło, własna firma) | czynności incydentalne, których wymagają istotne okoliczności; polecenie pracodawcy nie jest istotną okolicznością |
| aktywność niezgodna z celem zwolnienia | wszelkie działania, które utrudniają lub wydłużają leczenie albo rekonwalescencję | zwykłe czynności dnia codziennego oraz czynności incydentalne wymuszone istotnymi okolicznościami |
Ta sama zasada obejmuje osoby, które dostają zasiłek po ustaniu ubezpieczenia (art. 17 ust. 4).
Wynagrodzenie chorobowe od pracodawcy (pierwsze 33 dni choroby w roku, a po roku, w którym skończyłeś 50 lat – 14 dni) również przepada. Kodeks pracy mówi wprost, że to wynagrodzenie nie przysługuje, gdy pracownik nie ma prawa do zasiłku chorobowego (art. 92 § 3 pkt 2 KP).
Co wolno na L4 – przykłady ZUS
ZUS w informacji prasowej z 13 kwietnia 2026 r. podał przykłady czynności, które nie powinny odebrać prawa do świadczenia:
| Rodzaj | Przykłady podane przez ZUS |
|---|---|
| związane z leczeniem | wizyta u lekarza, wyjście do apteki, zabieg, rehabilitacja, inne działania zalecone przez lekarza |
| zwykłe czynności codzienne | codzienne zakupy żywności, odprowadzenie dziecka do przedszkola – zwłaszcza gdy nie masz kogo poprosić o pomoc |
| czynności incydentalne | jednorazowe podpisanie dokumentów, gdy nikt inny nie ma upoważnienia; pogrzeb bliskiej osoby; sprawa urzędowa, której nie da się przełożyć |
Wszystkie te czynności mają cechę wspólną: są jednorazowe albo konieczne i nie szkodzą leczeniu. „Incydentalna” nie znaczy „krótka”. Godzina pracy przy komputerze dla klienta to nadal praca zarobkowa.
Czego nie robić
Ustawa nie zawiera zamkniętej listy zakazów. Ocenia się każdą sytuację osobno, ale z definicji wynikają jasne granice:
- Praca w innej firmie lub na zleceniu, gdy masz L4 z tego tytułu. Rodzaj umowy nie ma znaczenia.
- Prowadzenie własnej działalności (faktury, obsługa klientów, praca w sklepie). ZUS w regionalnym podsumowaniu kontroli z sierpnia 2026 r. wskazał pracę zarobkową, także we własnej firmie, jako najczęstszą przyczynę utraty zasiłku.
- Praca „na prośbę szefa” – logowanie się do systemu, odbieranie maili, „szybkie” zadania. Polecenie pracodawcy nie usprawiedliwia czynności incydentalnej.
- Wypoczynek i wysiłek zamiast leczenia – wśród przypadków ujawnionych podczas kontroli ZUS wymienia wyjazdy wypoczynkowe w kraju i za granicą, wesela, mecze i inne imprezy, a także remont mieszkania, budowę domu, naprawę dachu, malowanie, większe porządki i prace w ogrodzie. To, co jest sprzeczne z celem zwolnienia, zależy jednak od choroby. Spacer może być zalecony przy jednym schorzeniu i szkodliwy przy innym.
Te zasady obowiązują bez względu na to, czy lekarz zaznaczył „chory powinien leżeć”, czy „chory może chodzić” – tak ZUS wyjaśnił w informacji z 12 sierpnia 2026 r.
Kilka umów naraz. Jeśli masz ubezpieczenie chorobowe z kilku tytułów (np. etat i zlecenie), niezdolność do pracy dotyczy każdego z nich, a zwolnienie wystawia się odrębnie dla każdego tytułu (art. 17 ust. 1c). Nie możesz więc przebywać na L4 na etacie i w tym czasie normalnie pracować na zleceniu.
Co zmieni się 1 stycznia 2027 r.
Od 1.01.2027 r. wejdą w życie art. 17 ust. 1d i 1e oraz art. 9 ust. 4:
- jeśli rodzaj pracy w ramach jednego z tytułów pozwala ją wykonywać mimo choroby, na Twoje żądanie lekarz może nie wystawić zwolnienia z tego tytułu (np. noga w gipsie wyklucza pracę fizyczną na etacie, ale nie pracę przy komputerze na zleceniu);
- musisz wtedy poinformować płatnika składek o okresie zwolnienia wystawionego z innego tytułu;
- niezależnie od liczby tytułów ubezpieczenia ustala się jeden okres zasiłkowy.
Do końca 2026 r. obowiązuje zasada z art. 17 ust. 1c: zwolnienie obejmuje każdy tytuł.
Kto może Cię skontrolować
| Kto | Kogo kontroluje | Podstawa |
|---|---|---|
| ZUS | wszystkich ubezpieczonych i osoby pobierające zasiłek po ustaniu ubezpieczenia; z urzędu albo na wniosek płatnika | art. 68 ust. 1 i 1b |
| płatnik składek, który sam wypłaca zasiłki (według ZUS – pracodawca zgłaszający do ubezpieczenia chorobowego ponad 20 osób) | swoich ubezpieczonych, którym wypłaca zasiłki | art. 68 ust. 1a |
| każdy pracodawca | pracownika w okresie wynagrodzenia chorobowego (art. 92 KP) | art. 68 ust. 1d |
Kontrola obejmuje także zwolnienia na opiekę nad chorym członkiem rodziny. Przy zasiłku opiekuńczym sprawdza się dodatkowo, czy w domu nie ma innego domownika, który mógłby zapewnić opiekę. Nie dotyczy to opieki nad chorym dzieckiem do 2 lat (art. 68a ust. 2).
Skala jest duża: według ZUS w pierwszym półroczu 2026 r. w całym kraju przeprowadzono 219,7 tys. kontroli zwolnień i wstrzymano wypłatę 10,5 tys. zasiłków na ponad 18,5 mln zł.
Kontrolę prowadzi się w miarę potrzeb, bez stałych terminów, częściej w okresach zwiększonej absencji (art. 68a ust. 3). Musi być proporcjonalna, szanować prywatność i nie może zakłócać leczenia (art. 68a ust. 4).
Jak przebiega kontrola krok po kroku
- Upoważnienie. Kontroler zaczyna od okazania upoważnienia. Musi ono zawierać m.in. podstawę prawną, imię i nazwisko kontrolującego z numerem legitymacji oraz zakres kontroli (art. 68b). Pokazuje też legitymację służbową albo pracowniczą (art. 68c ust. 3).
- Miejsce. Kontrola odbywa się w miejscu zamieszkania, pobytu, pracy lub prowadzenia działalności, a w razie potrzeby gdzie indziej (art. 68c ust. 1).
- Uprawnienia kontrolera. Może wejść do miejsca kontroli, wylegitymować Cię (wyłącznie w celu ustalenia tożsamości) i żądać informacji od Ciebie, Twojego płatnika składek i lekarza leczącego (art. 68c ust. 2).
- Twoje obowiązki. Musisz umożliwić kontrolę, udzielić informacji i złożyć wyjaśnienia w zakresie kontroli (art. 68d).
- Protokół. Ustalenia opisuje się w protokole w dwóch egzemplarzach – jeden dostajesz Ty (art. 68e ust. 1–2).
- Zastrzeżenia – 7 dni. Masz 7 dni od otrzymania protokołu na zastrzeżenia z dowodami (art. 68e ust. 4). ZUS odpowiada na piśmie.
Protokół jest podstawą do wszczęcia postępowania w sprawie utraty zasiłku i dowodem w tym postępowaniu (art. 68e ust. 7). Dlatego zastrzeżenia warto złożyć od razu, np. z zaświadczeniem lekarza, że dana czynność nie szkodziła leczeniu, albo z dowodem, że sprawy urzędowej nie dało się przełożyć. Wątpliwości, czy zwolnienie wykorzystano niezgodnie z celem, rozstrzyga ZUS, w razie potrzeby po zasięgnięciu opinii lekarza, który wystawił L4, albo lekarza orzecznika (art. 68 ust. 1e).
Adres pobytu. Kontrola często odbywa się pod adresem z zaświadczenia lekarskiego. Jeśli chorujesz gdzie indziej, podaj ten adres lekarzowi przy wystawianiu L4, a o zmianie niezwłocznie powiadom pracodawcę i ZUS. Sama nieobecność w domu w chwili kontroli nie jest jeszcze ustawową przesłanką utraty zasiłku. Liczy się to, co robiłeś w tym czasie. Brak kontaktu może jednak skończyć się wezwaniem do wyjaśnień.
Kontrola samego zwolnienia (orzecznicza)
Osobno ZUS może sprawdzić, czy w ogóle jesteś niezdolny do pracy (art. 59). Może:
- skierować Cię na badanie do lekarza orzecznika lub lekarza konsultanta – w wyznaczonym miejscu albo w miejscu pobytu,
- skierować Cię na badania pomocnicze,
- zażądać dokumentacji medycznej od lekarza lub przychodni, która wystawiła L4,
- zażądać od Ciebie wyjaśnień.
Na badanie zabierz posiadaną dokumentację medyczną – masz obowiązek ją udostępnić lekarzowi (art. 59 ust. 4). Niezależnie od tego ZUS może przeprowadzić formalną kontrolę zaświadczenia, czyli sprawdzić, czy wystawiono je zgodnie z przepisami (art. 68f).
Co się dzieje, gdy ZUS uzna, że naruszyłeś zasady
- ZUS wydaje decyzję o utracie prawa do zasiłku za cały okres zwolnienia, a nie tylko za dzień, w którym np. pracowałeś.
- Jeśli zasiłek został już wypłacony, ZUS zażąda zwrotu.
- Przy świadczeniu rehabilitacyjnym, według informacji ZUS, utrata dotyczy całego miesiąca, w którym stwierdzono nieprawidłowości.
- Pracodawca nie wypłaca wynagrodzenia chorobowego za okres, za który nie przysługiwałby zasiłek (art. 92 § 3 pkt 2 KP).
Do postępowań wszczętych i niezakończonych przed 13.04.2026 r. stosuje się przepisy dotychczasowe (art. 39 i 42 ustawy zmieniającej).
Odwołanie od decyzji ZUS
| Krok | Termin i zasady |
|---|---|
| Gdzie złożyć | na piśmie w ZUS (w oddziale, który wydał decyzję) albo do protokołu – nie bezpośrednio w sądzie |
| Termin | 1 miesiąc od doręczenia decyzji (art. 477⁹ § 1 KPC) |
| Co robi ZUS | w ciągu 30 dni przekazuje odwołanie z aktami do sądu albo sam zmienia decyzję, jeśli uzna odwołanie za słuszne (art. 477⁹ § 2 KPC) |
| Kto rozpoznaje | sąd pracy i ubezpieczeń społecznych |
| Opłata | odwołanie od decyzji ZUS jest bez opłaty sądowej (art. 36 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych) |
W odwołaniu opisz, co dokładnie robiłeś i dlaczego była to czynność incydentalna albo zwykła czynność dnia codziennego. Dołącz dowody: zaświadczenia, korespondencję, wyjaśnienia lekarza i zastrzeżenia do protokołu. Termin na odwołanie łatwo przeoczyć, więc policz go od dnia odbioru decyzji – pomoże w tym kalkulator terminów procesowych.
FAQ
Czy na L4 mogę wyjechać do rodziny?
Wyjazd sam w sobie nie jest zakazany. Sprawdza się, czy nie utrudnia leczenia i czy nie wiąże się z pracą. Jeśli chorujesz pod innym adresem, podaj go lekarzowi przy wystawianiu zwolnienia albo poinformuj pracodawcę i ZUS o zmianie.
Szef poprosił mnie o jedno pilne zadanie. Mogę je zrobić?
To ryzykowne. Ustawa wprost mówi, że polecenie pracodawcy nie jest „istotną okolicznością” uzasadniającą czynność incydentalną. Lepiej wskazać osobę, która ma upoważnienie.
Czy pracodawca może sam mnie skontrolować?
Tak – w okresie, w którym wypłaca Ci wynagrodzenie chorobowe z art. 92 KP. Jeśli sam wypłaca też zasiłki, może kontrolować również później. Może też poprosić o kontrolę ZUS.
Czy kontroler może pytać o moją chorobę?
Kontroler sprawdza, czy pracujesz lub robisz coś sprzecznego z celem zwolnienia. Sprawdzanie, czy jesteś chory, to osobna kontrola orzecznicza, prowadzona przez lekarza orzecznika ZUS.
Źródła
- Ustawa z 18.12.2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2026 poz. 26 – art. 13 (zmiany art. 9, 17, 18, 59, 68–68g ustawy zasiłkowej), art. 39, 42, 43 (wejście w życie).
- Ustawa z 25.06.1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. 2025 poz. 501 ze zm.) – w brzmieniu nadanym ustawą powyżej.
- Kodeks pracy, t.j. Dz.U. 2026 poz. 1245 – art. 92.
- Kodeks postępowania cywilnego, t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 – art. 477⁹.
- Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1228 – art. 36.
- ZUS, informacja prasowa „Nowe regulacje dotyczące zwolnień lekarskich, kontroli i orzecznictwa w ZUS” (Bydgoszcz, 13.04.2026) – przykłady dozwolonych czynności: kopia na osieciny.pl.
- ZUS, informacja prasowa „Zwolnienie na leczenie, nie na wakacje. Kontrole ZUS przynoszą milionowe efekty” (Bydgoszcz, 12.08.2026) – wyniki kontroli w I półroczu 2026, kontrola przez płatników powyżej 20 ubezpieczonych, przykłady naruszeń: kopia na nieszawa.pl.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na 27.10.2026 r. – w konkretnej sprawie skonsultuj się z ZUS, adwokatem lub radcą prawnym.