Rozwód nie zawsze kończy obowiązki finansowe między małżonkami. Jeżeli jedno z nich po rozwodzie nie jest w stanie samo się utrzymać, a czasem nawet wtedy, gdy jest w stanie, ale rozwód wyraźnie pogorszył jego sytuację, sąd może zasądzić alimenty od byłego męża lub byłej żony. Podstawą jest art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Alimenty na dzieci, fundusz alimentacyjny i ogólne zasady opisaliśmy w poradniku alimenty 2026 – ile, jak uzyskać, jak egzekwować. Sam przebieg rozwodu i jego koszty – w artykule rozwód w Polsce 2026 – procedura i koszty. Tutaj zajmujemy się wyłącznie alimentami między byłymi małżonkami.
Wina rozkładu pożycia decyduje o wszystkim
Orzekając rozwód, sąd ustala, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia. Na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie. Wtedy skutki są takie, jak gdyby żaden z nich nie ponosił winy (art. 57 KRO). Ta decyzja, często podejmowana w pośpiechu „żeby było szybciej”, przesądza później o alimentach.
| Wynik rozwodu | Kto może żądać alimentów | Przesłanka | Jak długo |
|---|---|---|---|
| bez orzekania o winie | każdy z byłych małżonków | niedostatek (art. 60 § 1) | do 5 lat od orzeczenia rozwodu, chyba że sąd przedłuży (art. 60 § 3) |
| wina obojga | każdy z byłych małżonków | niedostatek (art. 60 § 1) | bez ustawowego limitu 5 lat, bo zobowiązany był uznany za winnego |
| jeden wyłącznie winny | małżonek niewinny | niedostatek (§ 1) albo istotne pogorszenie sytuacji materialnej przez rozwód (§ 2) | bez limitu 5 lat |
| jeden wyłącznie winny | małżonek wyłącznie winny | nie może żądać alimentów od niewinnego | – |
Art. 60 § 1 – niedostatek
Małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego dostarczania środków utrzymania. Ich zakres ma odpowiadać usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.
Ustawa nie definiuje niedostatku. W praktyce chodzi o sytuację, w której osoba nie jest w stanie własnymi siłami i z własnego majątku zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb, takich jak mieszkanie, wyżywienie, leczenie czy ubranie. Sąd bierze pod uwagę nie tylko faktyczne dochody, ale także to, czy osoba ta może pracować, np. czy pozwalają jej na to wiek, stan zdrowia czy opieka nad dziećmi.
Art. 60 § 2 – istotne pogorszenie sytuacji małżonka niewinnego
Jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd na jego żądanie może orzec, że małżonek wyłącznie winny ma się przyczyniać do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb niewinnego, choćby ten nie był w niedostatku.
Typowy przykład: przez lata jedno z małżonków zajmowało się domem i dziećmi, a drugie budowało karierę. Po rozwodzie osoba niewinna jest w stanie się utrzymać, ale na poziomie wyraźnie niższym niż w trakcie małżeństwa. Sąd porównuje sytuację z czasu małżeństwa z sytuacją po rozwodzie.
Ile wynoszą alimenty na byłego małżonka
Nie ma stawek ani tabel. Sąd ustala kwotę indywidualnie. Przy § 1 bierze pod uwagę usprawiedliwione potrzeby uprawnionego oraz możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego. Przy § 2 przyznaje kwotę „w odpowiednim zakresie”. Ma ona złagodzić pogorszenie sytuacji, a nie wyrównać poziomu życia obojga byłych małżonków.
Do alimentów między byłymi małżonkami stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi (art. 61 KRO). Obowiązek byłego małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych uprawnionego, np. jego dorosłych dzieci czy rodziców (art. 130 KRO).
Wstępne wyliczenie potrzeb i możliwości ułatwi kalkulator alimentów, ale traktuj jego wynik orientacyjnie.
Kiedy alimenty wygasają
| Zdarzenie | Skutek | Podstawa |
|---|---|---|
| nowe małżeństwo uprawnionego | obowiązek wygasa z mocy prawa | art. 60 § 3 zd. 1 KRO |
| upływ 5 lat od orzeczenia rozwodu, gdy zobowiązany nie został uznany za winnego | obowiązek wygasa, chyba że sąd na żądanie uprawnionego przedłuży termin ze względu na wyjątkowe okoliczności | art. 60 § 3 zd. 2 KRO |
| śmierć zobowiązanego | obowiązek nie przechodzi na spadkobierców | art. 139 KRO |
| zmiana sytuacji (np. uprawniony zaczął dobrze zarabiać) | nie wygasa automatycznie – trzeba wnieść pozew o uchylenie lub obniżenie | art. 138 KRO |
Nowy ślub a konkubinat
Ustawa mówi wyłącznie o zawarciu nowego małżeństwa przez uprawnionego. Zamieszkanie z nowym partnerem bez ślubu nie powoduje automatycznego wygaśnięcia alimentów. Może jednak wpłynąć na ocenę niedostatku albo potrzeb uprawnionego. Wtedy zobowiązany może wnieść pozew o uchylenie lub obniżenie alimentów (art. 138 KRO) i musi wykazać, że sytuacja rzeczywiście się zmieniła.
Ślub zobowiązanego nie zwalnia go z obowiązku. Nowe obowiązki rodzinne mogą jednak mieć znaczenie przy ocenie jego możliwości i ewentualnej zmianie wysokości alimentów.
Przedłużenie pięcioletniego terminu
Przedłużenie jest wyjątkiem. Ustawa wymaga wyjątkowych okoliczności i żądania uprawnionego. Sąd nie przedłuża terminu z urzędu. W praktyce chodzi np. o ciężką chorobę, niepełnosprawność albo wiek, które uniemożliwiają podjęcie pracy.
Kiedy można złożyć pozew? Sąd Najwyższy w wyroku z 22 stycznia 2009 r. (II UK 135/08) wskazał, powołując się na uchwałę SN z 15 września 1978 r. (III CZP 57/78), że przedłużenie można orzec już w wyroku rozwodowym, a powództwo o przedłużenie może być wytoczone także po upływie pięciu lat. Z tego samego wyroku wynika jednak ostrzeżenie: jeśli nikt nie wystąpi z powództwem, obowiązek wygasa, a dobrowolne dalsze płacenie czy wspólne mieszkanie nie zastępują orzeczenia. Bezpieczniej złożyć pozew przed upływem 5 lat.
Ma to znaczenie także po śmierci zobowiązanego. Renta rodzinna z ZUS po byłym małżonku przysługuje rozwiedzionemu małżonkowi tylko wtedy, gdy oprócz innych warunków w dniu śmierci miał on prawo do alimentów od zmarłego (art. 70 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Przepis wymaga, by prawo to było ustalone wyrokiem lub ugodą sądową, ale Trybunał Konstytucyjny (wyrok z 13 maja 2014 r., SK 61/13) uznał za niekonstytucyjne wymaganie wyłącznie takiej formy. ZUS opisuje też sytuację alimentów płaconych przed śmiercią na podstawie umowy. Kto stracił prawo do alimentów z upływem 5 lat, co do zasady nie spełni tego warunku.
Zmiana wysokości i uchylenie alimentów (art. 138 KRO)
W razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego (art. 138 KRO). Dotyczy to obu stron:
- uprawniony może żądać podwyższenia, np. gdy jego potrzeby wzrosły (choroba, leczenie) albo gdy wzrosły możliwości zarobkowe zobowiązanego;
- zobowiązany może żądać obniżenia albo uchylenia, np. gdy stracił pracę bez własnej winy, zachorował, albo gdy uprawniony wyszedł z niedostatku.
Liczy się zmiana, która nastąpiła po wydaniu poprzedniego wyroku lub zawarciu ugody. Nie można w ten sposób podważać okoliczności znanych już wtedy.
Same roszczenia o zaległe raty alimentacyjne przedawniają się z upływem 3 lat (art. 137 § 1 KRO).
Sąd, opłaty i tryb
| Kwestia | Zasada | Podstawa |
|---|---|---|
| w sprawie rozwodowej | alimentów od małżonka można żądać już w procesie rozwodowym; jeśli sąd je zasądzi, małżonek zobowiązany płaci opłatę stosunkową od zasądzonego roszczenia | art. 26 ust. 2 UKSC |
| po rozwodzie – sąd | osobny pozew do sądu rejonowego; sprawy o alimenty nie przechodzą do sądu okręgowego nawet przy wysokiej wartości | art. 17 pkt 4 KPC |
| właściwość miejscowa | pozew można złożyć według miejsca zamieszkania osoby uprawnionej | art. 32 KPC |
| opłata – uprawniony | zwolniony z kosztów sądowych (strona dochodząca roszczeń alimentacyjnych) | art. 96 ust. 1 pkt 2 UKSC |
| opłata – obniżenie/uchylenie | powód (zobowiązany) płaci opłatę od wartości przedmiotu sporu; przepis zwalnia wprost stronę pozwaną w sprawie o obniżenie alimentów (o uchyleniu nie wspomina) | art. 96 ust. 1 pkt 2, art. 13 UKSC |
| wartość przedmiotu sporu | suma świadczeń za jeden rok | art. 22 KPC |
Przykład: przy wartości przedmiotu sporu do 20 000 zł opłata jest stała i zależy od przedziału (art. 13 ust. 1 UKSC). Jeśli zobowiązany chce obniżyć alimenty o 500 zł miesięcznie, a za wartość przedmiotu sporu przyjąć roczną różnicę (6000 zł), opłata wyniesie 400 zł (przedział 4000–7500 zł). Powyżej 20 000 zł opłata wynosi 5% wartości. Ostateczną kwotę przy konkretnym pozwie warto sprawdzić w kalkulatorze opłat sądowych.
Pieniądze już w trakcie procesu
W sprawach o alimenty sąd może udzielić zabezpieczenia, czyli nakazać płacenie określonej kwoty jednorazowo lub okresowo jeszcze przed wyrokiem. Wystarczy uprawdopodobnienie roszczenia (art. 753 § 1 KPC). Wyrok zasądzający alimenty dostaje z urzędu rygor natychmiastowej wykonalności co do rat płatnych po wniesieniu pozwu oraz za okres do trzech miesięcy wstecz (art. 333 § 1 pkt 1 KPC).
Egzekucja, gdy były małżonek nie płaci
- Komornik – z wyrokiem (lub ugodą) zaopatrzonym w klauzulę wykonalności składasz wniosek o egzekucję.
- Wynagrodzenie – przy egzekucji alimentów komornik może zająć do trzech piątych wynagrodzenia za pracę (art. 87 § 3 pkt 1 KP). Nagroda z zakładowego funduszu nagród, „trzynastka” i udział w zysku podlegają egzekucji alimentów w pełnej wysokości (art. 87 § 5 KP).
- Odpowiedzialność karna – kto uchyla się od alimentów określonych wyrokiem, ugodą przed sądem albo inną umową, gdy zaległość odpowiada co najmniej 3 świadczeniom okresowym, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku (art. 209 § 1 KK). Przepis nie ogranicza się do alimentów na dzieci.
- Fundusz alimentacyjny – nie dla byłego małżonka. Świadczenia z funduszu przysługują osobie uprawnionej do alimentów od rodzica (art. 2 pkt 11 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów). Były małżonek z nich nie skorzysta, nawet gdy egzekucja jest bezskuteczna.
Podatek: alimenty powyżej 700 zł miesięcznie
Alimenty na rzecz osób innych niż dzieci (a więc także byłego małżonka) są zwolnione z PIT tylko wtedy, gdy zostały otrzymane na podstawie wyroku sądu lub ugody sądowej, i tylko do 700 zł miesięcznie (art. 21 ust. 1 pkt 127 lit. b ustawy o PIT). Nadwyżka jest opodatkowana. Alimenty płacone na podstawie prywatnej umowy nie korzystają z tego zwolnienia. To kolejny powód, by ustalenia z byłym małżonkiem zawrzeć w ugodzie sądowej, a nie tylko na piśmie między sobą.
FAQ
Czy rozwód bez orzekania o winie zamyka drogę do alimentów? Nie. Każdy z byłych małżonków, który znajdzie się w niedostatku, może żądać alimentów (art. 60 § 1). Obowiązek wygaśnie jednak co do zasady po 5 latach od orzeczenia rozwodu.
Czy mogę żądać alimentów kilka lat po rozwodzie? Art. 60 KRO nie wymaga wprost, by niedostatek istniał już w dniu rozwodu. Przy rozwodzie bez orzekania o winie liczy się jednak pięcioletni termin od orzeczenia rozwodu. Im później złożysz pozew, tym krótszy będzie okres płacenia, chyba że sąd go przedłuży.
Czy alimenty z § 2 są dożywotnie? Ustawa nie przewiduje dla nich limitu 5 lat. Wygasają jednak po nowym ślubie uprawnionego albo po śmierci zobowiązanego. Zobowiązany może też żądać ich uchylenia lub obniżenia z art. 138 KRO, jeśli sytuacja się zmieni.
Czy przy separacji obowiązują te same zasady? Separacja ma odrębne regulacje w KRO. Ten tekst dotyczy wyłącznie małżonków rozwiedzionych.
Źródła
- Kodeks rodzinny i opiekuńczy, t.j. Dz.U. 2026 poz. 236 – art. 57, 60, 61, 130, 137–139.
- Kodeks postępowania cywilnego, t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 – art. 17, 22, 32, 333, 753.
- Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1228 – art. 13, 26 ust. 2, 96 ust. 1 pkt 2.
- Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych, t.j. Dz.U. 2026 poz. 592 – art. 21 ust. 1 pkt 127.
- Kodeks karny, t.j. Dz.U. 2026 poz. 1342 – art. 209 § 1.
- Kodeks pracy, t.j. Dz.U. 2026 poz. 1245 – art. 87 § 3 i 5.
- Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, t.j. Dz.U. 2026 poz. 79 – art. 2 pkt 11.
- Ustawa o emeryturach i rentach z FUS, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1749 – art. 70 ust. 3 (z przypisem o wyroku TK SK 61/13).
- Wyrok SN z 22.01.2009 r., II UK 135/08 (SAOS).
- ZUS – renta rodzinna.
Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani podatkowej. Stan prawny na 28.10.2026 r. – przy konkretnej sprawie skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym.