Ubezwłasnowolnienie to orzeczenie sądu, które ogranicza albo odbiera dorosłej osobie zdolność do samodzielnego zawierania umów i podejmowania innych czynności prawnych. Rodziny sięgają po nie najczęściej, gdy bliski choruje na demencję, ma głęboką niepełnosprawność intelektualną, zaciąga długi pod wpływem choroby albo uzależnienia.
To instytucja daleko idąca, a w 2026 r. dodatkowo w trakcie reformy. Poniżej opisujemy, jak wygląda dziś (październik 2026 r.) i co może się zmienić.
Stan reformy – czy ubezwłasnowolnienie jeszcze istnieje?
Tak, ubezwłasnowolnienie nadal obowiązuje. Na dzień 27 października 2026 r.:
- Rada Ministrów przyjęła 2 czerwca 2026 r. projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, który ma zastąpić ubezwłasnowolnienie całkowite i częściowe;
- projekt wpłynął do Sejmu 3 czerwca 2026 r. jako druk nr 2645, a pierwsze czytanie odbyło się 17 czerwca 2026 r.;
- po pierwszym czytaniu projekt skierowano do Komisji Nadzwyczajnej do spraw zmian w kodyfikacjach oraz Komisji Polityki Społecznej i Rodziny, gdzie trwają prace (według doniesień prasowych we wrześniu 2026 r. powołano podkomisję). Ustawa nie została uchwalona.
Projekt przewiduje cztery instrumenty: asystenta prawnego (umowa, bez prawa działania za osobę), kuratora wspierającego i kuratora reprezentującego (ustanawianych przez sąd na maksymalnie 5 lat, wyjątkowo 10 lat) oraz pełnomocnika rejestrowanego (wskazywanego wcześniej u notariusza). Ustawa miałaby co do zasady wejść w życie 12 miesięcy po ogłoszeniu. Do tego czasu stosuje się przepisy opisane niżej – sprawdzaj aktualny etap prac na stronie Sejmu.
Dwa rodzaje ubezwłasnowolnienia
| Całkowite | Częściowe | |
|---|---|---|
| Przepis | art. 13 KC | art. 16 KC |
| Kogo może dotyczyć | osoby, która ukończyła 13 lat | tylko osoby pełnoletniej |
| Przyczyna | choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy albo inne zaburzenia psychiczne, w szczególności pijaństwo lub narkomania | te same przyczyny |
| Przesłanka | osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem | stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc w prowadzeniu spraw |
| Zdolność do czynności prawnych | brak (art. 12 KC) | ograniczona (art. 15 KC) |
| Kto pomaga | opiekun (art. 13 § 2 KC, art. 175 KRO) | kurator (art. 16 § 2 KC, art. 181 KRO) |
Sama diagnoza choroby nie wystarcza. Sąd bada, czy z jej powodu osoba realnie nie radzi sobie ze swoimi sprawami.
Skutki ubezwłasnowolnienia
Umowy i inne czynności prawne
- Ubezwłasnowolniony całkowicie: czynność prawna dokonana samodzielnie jest nieważna (art. 14 § 1 KC). Wyjątek: drobne umowy dnia codziennego (np. zakupy spożywcze) stają się ważne z chwilą wykonania, chyba że rażąco go krzywdzą (art. 14 § 2 KC). Za osobę działa opiekun, a w ważniejszych sprawach potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego.
- Ubezwłasnowolniony częściowo: do zaciągnięcia zobowiązania lub rozporządzenia prawem potrzebna jest zgoda kuratora (art. 17 KC). Umowa zawarta bez zgody jest ważna dopiero po jej potwierdzeniu (art. 18 KC). Drobne bieżące umowy może zawierać sam (art. 20 KC). Kurator reprezentuje go i zarządza majątkiem tylko wtedy, gdy tak postanowi sąd (art. 181 § 1 KRO).
Inne skutki
| Obszar | Skutek |
|---|---|
| Małżeństwo | osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może zawrzeć małżeństwa (art. 11 § 1 KRO) |
| Prawa wyborcze | osoby ubezwłasnowolnione prawomocnym orzeczeniem – całkowicie i częściowo – nie mają prawa wybierania (art. 62 ust. 2 Konstytucji, art. 10 § 2 Kodeksu wyborczego) |
| Testament | testament może sporządzić tylko osoba z pełną zdolnością do czynności prawnych – więcej w poradniku testament – jak napisać |
| Przedawnienie | przedawnienie roszczeń przysługujących osobie bez pełnej zdolności nie może skończyć się wcześniej niż 2 lata od ustanowienia przedstawiciela ustawowego (art. 122 KC) – zob. kalkulator przedawnienia |
Kto może złożyć wniosek
Zgodnie z art. 545 KPC wniosek mogą złożyć:
- małżonek osoby, której dotyczy;
- jej krewni w linii prostej (rodzice, dzieci, wnuki) oraz rodzeństwo;
- jej przedstawiciel ustawowy;
- ponadto prokurator (art. 7 KPC).
Krewni nie mogą złożyć wniosku, jeśli osoba ma przedstawiciela ustawowego (§ 2). Wniosek o ubezwłasnowolnienie częściowe można złożyć już na rok przed pełnoletnością (§ 3). Kto składa wniosek w złej wierze lub lekkomyślnie, podlega grzywnie (§ 4).
Inne osoby (np. dalsza rodzina, sąsiad, ośrodek pomocy społecznej) mogą zawiadomić prokuratora i poprosić o rozważenie wniosku.
Procedura krok po kroku
1. Dokumenty przed złożeniem wniosku
Przy chorobie psychicznej lub niedorozwoju umysłowym sąd zażąda świadectwa lekarza psychiatry o stanie psychicznym albo opinii psychologa o stopniu niepełnosprawności intelektualnej. Przy pijaństwie potrzebne jest też zaświadczenie poradni przeciwalkoholowej, a przy narkomanii – poradni leczenia uzależnień (art. 552 § 1 KPC). Brak tych dokumentów albo brak uprawdopodobnienia zaburzeń prowadzi do odrzucenia wniosku, chyba że ich złożenie jest niemożliwe (§ 2).
2. Wniosek do sądu okręgowego
Właściwy jest sąd okręgowy miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek (art. 544 KPC). We wniosku wskaż rodzaj ubezwłasnowolnienia, przyczynę i konkretne zachowania pokazujące, że osoba nie radzi sobie z prowadzeniem spraw (np. długi, sprzedaż majątku za bezcen, brak leczenia). Dołącz dokumentację medyczną i zaproponuj kandydata na opiekuna lub kuratora.
3. Uczestnicy i wysłuchanie
Uczestnikami są z mocy prawa: osoba, której dotyczy wniosek, jej przedstawiciel ustawowy i małżonek; w postępowaniu bierze udział prokurator (art. 546 KPC). Mogą do niego wstąpić organizacje działające na rzecz osób z niepełnosprawnościami.
Osobę trzeba wysłuchać niezwłocznie po wszczęciu postępowania – w obecności biegłego psychologa i, zależnie od stanu zdrowia, psychiatry lub neurologa (art. 547 § 1 KPC). Wysłuchanie nie może odbyć się zdalnie (§ 4). Sąd może zarządzić przymusowe doprowadzenie albo wysłuchanie przez sędziego wyznaczonego, np. w domu lub szpitalu.
4. Doradca tymczasowy
Jeśli trzeba pilnie chronić osobę lub jej majątek, sąd może już w toku sprawy ustanowić doradcę tymczasowego (art. 548 KPC) – najczęściej kogoś z rodziny. Od tej chwili osoba ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, jak przy ubezwłasnowolnieniu częściowym (art. 549 KPC).
5. Biegli i obserwacja
Osoba musi zostać zbadana przez biegłego psychiatrę lub neurologa oraz psychologa (art. 553 KPC). Opinia ma ocenić nie tylko stan zdrowia, ale też zakres zdolności do samodzielnego prowadzenia spraw. Jeśli dwaj biegli lekarze uznają to za niezbędne, sąd może skierować osobę na obserwację w zakładzie leczniczym – do 6 tygodni, wyjątkowo do 3 miesięcy (art. 554 KPC).
6. Rozprawa i postanowienie
Orzeczenie może zapaść tylko po rozprawie (art. 555 KPC). Sąd orzeka, czy ubezwłasnowolnienie jest całkowite, czy częściowe i z jakiego powodu (art. 557 KPC). Może też oddalić wniosek – wtedy, jeśli osoba potrzebuje wsparcia, zawiadamia sąd opiekuńczy o potrzebie ustanowienia kuratora dla osoby niepełnosprawnej (art. 558 § 2 KPC).
Od postanowienia przysługuje apelacja – może ją wnieść także sama osoba ubezwłasnowolniona (art. 560 KPC). Sąd może ustanowić dla niej adwokata lub radcę prawnego z urzędu (art. 560¹ KPC).
7. Opiekun lub kurator
Po uprawomocnieniu sąd przesyła orzeczenie do sądu opiekuńczego (art. 558 § 1 KPC), który ustanawia opiekuna albo kuratora. Opiekun działa pod nadzorem sądu: składa sprawozdania i potrzebuje zezwolenia na ważniejsze decyzje, np. sprzedaż mieszkania.
Koszty
| Pozycja | Kwota | Podstawa |
|---|---|---|
| Opłata od wniosku o ubezwłasnowolnienie | 100 zł | art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych (wniosek w postępowaniu nieprocesowym) |
| Świadectwo psychiatry do wniosku | według cennika lekarza lub w ramach NFZ | – |
| Opinie biegłych | wydatki – sąd może zażądać zaliczki od wnioskodawcy | wysokość zależy od pracochłonności opinii |
| Wniosek o uchylenie lub zmianę – składany przez samego ubezwłasnowolnionego | zwolniony z kosztów | art. 96 ust. 1 pkt 9a ustawy o kosztach sądowych |
| Pełnomocnik | umowne honorarium | zob. honorarium adwokata |
W postępowaniu nieprocesowym każdy uczestnik co do zasady ponosi koszty związane ze swoim udziałem. Jeśli nie stać cię na koszty, możesz złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Inne opłaty znajdziesz w artykule opłaty sądowe 2026 i w kalkulatorze opłat sądowych.
Uchylenie i zmiana ubezwłasnowolnienia
Sąd uchyla ubezwłasnowolnienie, gdy ustaną jego przyczyny – także z urzędu. Przy poprawie stanu zdrowia może zmienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe, a przy pogorszeniu – odwrotnie (art. 559 KPC). Wniosek może złożyć sam ubezwłasnowolniony.
Łagodniejsze rozwiązania – zanim złożysz wniosek
Ubezwłasnowolnienie to ostateczność. Zanim po nie sięgniesz, sprawdź:
- kuratora dla osoby niepełnosprawnej (art. 183 KRO) – sąd opiekuńczy ustanawia go do prowadzenia wszystkich spraw, spraw określonego rodzaju albo jednej sprawy; osoba nie traci zdolności do czynności prawnych;
- pełnomocnictwo (najlepiej notarialne), udzielone, póki osoba jest w pełni świadoma – np. do spraw bankowych czy urzędowych;
- upoważnienie do rachunku bankowego i dostępu do dokumentacji medycznej.
Najczęstsze pytania
Ile trwa sprawa o ubezwłasnowolnienie?
Ustawa nie określa terminu. Czas zależy głównie od obłożenia sądu i oczekiwania na opinie biegłych. Jeśli trzeba szybko chronić majątek, wnieś o ustanowienie doradcy tymczasowego.
Czy można ubezwłasnowolnić osobę wbrew jej woli?
Tak – zgoda nie jest wymagana. Osoba jest jednak uczestnikiem postępowania, musi zostać wysłuchana i może się odwołać, a sąd może dać jej pełnomocnika z urzędu.
Czy po reformie obecne ubezwłasnowolnienia przestaną obowiązywać?
Los dotychczasowych orzeczeń określą przepisy przejściowe nowej ustawy, ale ustawa nie została uchwalona, a jej ostateczna treść może się zmienić. Do czasu wejścia w życie nowych przepisów orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu obowiązują.
Czy demencja wystarczy do ubezwłasnowolnienia?
Sama diagnoza – nie. Sąd bada, czy z powodu choroby osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem (całkowite) albo potrzebuje pomocy w prowadzeniu spraw (częściowe).
Podsumowanie
Ubezwłasnowolnienie w 2026 r. nadal działa na dotychczasowych zasadach: wniosek do sądu okręgowego (100 zł), świadectwo psychiatry, wysłuchanie z udziałem biegłych, opinia, rozprawa i ustanowienie opiekuna lub kuratora. Rządowy projekt zastąpienia go instrumentami wspieranego podejmowania decyzji (druk nr 2645) jest na etapie prac w komisjach sejmowych. Zanim złożysz wniosek, rozważ łagodniejsze formy wsparcia.
Źródła
- Kodeks cywilny – tekst jedn. Dz.U. 2026 poz. 795 (art. 12–20, 122) – api.sejm.gov.pl
- Kodeks postępowania cywilnego – tekst jedn. Dz.U. 2026 poz. 468 (art. 7, 544–560¹) – api.sejm.gov.pl
- Kodeks rodzinny i opiekuńczy – tekst jedn. Dz.U. 2026 poz. 236 (art. 11, 175, 181, 183) – api.sejm.gov.pl
- Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – tekst jedn. Dz.U. 2025 poz. 1228 (art. 23, 96) – api.sejm.gov.pl
- Art. 62 ust. 2 Konstytucji i prawa wyborcze osób ubezwłasnowolnionych – Biuletyn Informacji Publicznej RPO
- Projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji – gov.pl (KPRM); przebieg procesu legislacyjnego, druk nr 2645 – api.sejm.gov.pl
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na 27.10.2026 r. Przepisy o ubezwłasnowolnieniu mogą zostać zastąpione nową ustawą – przed złożeniem wniosku sprawdź aktualny stan prac legislacyjnych i skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym.