Opłata od pozwu o zapłatę 100 000 zł to 5 000 zł, do tego mogą dojść zaliczki na biegłego. Dla wielu osób to bariera, która zamyka drogę do sądu. Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (UKSC) przewiduje dwa sposoby, żeby jej uniknąć: zwolnienie z mocy ustawy (w niektórych rodzajach spraw) i zwolnienie przez sąd na wniosek. Ten artykuł opisuje, jak przygotować wniosek, żeby nie został zwrócony ani oddalony.
Ile wynoszą same opłaty, opisujemy w artykule opłaty sądowe 2026 – ile kosztuje pozew, a kto po wyroku zwraca koszty przeciwnikowi – w tekście koszty procesu – kto płaci. Szacunek kosztów da kalkulator kosztów sprawy.
Co obejmuje zwolnienie, a czego nie
Koszty sądowe to opłaty (np. od pozwu, apelacji) i wydatki (np. wynagrodzenie biegłego, tłumacza, kuratora). Zwolnienie może być:
- całkowite – nie płacisz opłat ani wydatków, które tymczasowo pokrywa Skarb Państwa (art. 100 UKSC);
- częściowe – np. od części opłaty, od określonej kwoty, tylko od wydatków albo tylko co do części roszczenia (art. 101 UKSC). Resztę płacisz sam.
Najważniejsze ograniczenie: zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia z obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi (art. 108 UKSC). Jeśli przegrasz, zwykle zapłacisz wygranemu np. wynagrodzenie jego pełnomocnika według stawek z rozporządzenia. Przed tym może Cię ochronić tylko art. 102 KPC – w wypadkach szczególnie uzasadnionych (zob. koszty procesu).
Jeśli wygrasz, kosztami, od których byłeś zwolniony, sąd w orzeczeniu kończącym sprawę w instancji obciąży przeciwnika (art. 113 ust. 1 UKSC). Koszty, którymi nie obciąży przeciwnika, może nakazać ściągnąć z zasądzonego na Twoją rzecz roszczenia, jeśli to Twoja czynność spowodowała ich powstanie (art. 113 ust. 2 pkt 1).
Zwolnienie z mocy ustawy – kiedy nie trzeba składać wniosku
Art. 96 ust. 1 UKSC wymienia strony, które nie mają obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Dla osób fizycznych najważniejsze są:
| Kto | Uwagi |
|---|---|
| strona dochodząca alimentów oraz pozwana w sprawie o obniżenie alimentów | pkt 2 |
| strona dochodząca ustalenia ojcostwa lub macierzyństwa i roszczeń z tym związanych | pkt 1; przy oczywiście bezzasadnym powództwie o ustalenie ojcostwa sąd może obciążyć powoda kosztami (ust. 4) |
| pracownik wnoszący powództwo, strona wnosząca odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych | pkt 4; ale gdy wartość sporu przekracza 50 000 zł, od apelacji pobiera się opłatę od nadwyżki ponad tę kwotę (art. 35 ust. 1) |
| strona wnosząca o uznanie postanowień umownych za niedozwolone | pkt 3 |
| osoba doznająca przemocy domowej w sprawach z tego zakresu | pkt 15 |
| osoba wnosząca pozew o rentę z art. 444 § 2 lub 446 § 2 KC | pkt 16 |
| strona w sprawach dotyczących ochrony zdrowia psychicznego; osoba ubezwłasnowolniona w sprawie o uchylenie lub zmianę ubezwłasnowolnienia | pkt 9 i 9a |
| strona dochodząca naprawienia szkód górniczych | pkt 12 |
Zwolnienie ustawowe dotyczy tylko tej kategorii spraw. Jeśli w jednym pozwie łączysz np. alimenty i inne roszczenie, od tego drugiego możesz potrzebować osobnego zwolnienia. W elektronicznym postępowaniu upominawczym (EPU) sąd w ogóle nie zwalnia od kosztów (art. 104a UKSC).
Kto może dostać zwolnienie od sądu
Osoba fizyczna – jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny albo że ich poniesienie narazi ją na taki uszczerbek (art. 102 ust. 1 UKSC). Ustawa nie podaje progu dochodowego. Sąd zestawia wysokość kosztów w tej konkretnej sprawie z Twoją sytuacją. Ta sama osoba może dostać zwolnienie od opłaty 5 000 zł, a nie dostać od opłaty 100 zł.
Osoba prawna lub spółka – jeżeli wykaże, że nie ma dostatecznych środków (art. 103 UKSC). Spółka handlowa musi też wykazać, że wspólnicy nie mają środków na dokapitalizowanie jej lub pożyczkę.
Sąd odmówi zwolnienia, gdy roszczenie albo obrona są oczywiście bezzasadne (art. 109 ust. 2 UKSC). Jeśli ma wątpliwości co do Twojej sytuacji, może zarządzić dochodzenie, np. wezwać do przedstawienia wyciągów, PIT czy umów (art. 109 ust. 1).
Wniosek – gdzie, kiedy i jak
- Gdzie: w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona albo już się toczy – na piśmie albo ustnie do protokołu (art. 105 ust. 1 UKSC). Jeśli mieszkasz w innej miejscowości, możesz złożyć wniosek w sądzie rejonowym swojego miejsca zamieszkania, który go prześle (art. 105 ust. 2).
- Kiedy: najlepiej razem z pozwem (w pozwie albo w osobnym piśmie dołączonym do pozwu) lub przed jego wniesieniem. Tylko wtedy złożenie wniosku wstrzymuje postępowanie do czasu jego rozpoznania (art. 112 ust. 1). Wniosek złożony później nie wstrzymuje biegu sprawy. Możesz go jednak złożyć na każdym etapie, np. przed apelacją albo gdy sąd zażąda zaliczki na biegłego.
- Termin rozpoznania: 7 dni od złożenia wniosku albo od uzupełnienia braków (art. 102 ust. 5). W praktyce bywa dłużej.
- Kto rozpoznaje: sąd albo referendarz sądowy (art. 118). Na orzeczenie referendarza przysługuje skarga (zob. niżej).
Wniosek może być krótki: „Wnoszę o zwolnienie mnie od kosztów sądowych w całości. Nie jestem w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny – szczegóły w załączonym oświadczeniu”. Warto dodać kilka zdań: dlaczego Twoja sytuacja jest trudna (np. choroba, utrata pracy, alimenty na dzieci) i ile wynoszą koszty w tej sprawie.
Oświadczenie na urzędowym wzorze
Do wniosku osoby fizycznej trzeba dołączyć oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, sporządzone według ustalonego wzoru (art. 102 ust. 2 UKSC). Wzór określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 31 stycznia 2006 r. (tekst jednolity: Dz.U. 2015 poz. 574) – w ISAP ma status obowiązującego. Druk jest bezpłatny w budynkach sądów, a Ministerstwo Sprawiedliwości udostępnia go na swojej stronie internetowej (§ 3 rozporządzenia).
Druk ma 10 rubryk. Najwięcej problemów sprawiają:
| Rubryka | Co wpisać | Na co uważać |
|---|---|---|
| 4. Stan rodzinny | osoby we wspólnym gospodarstwie: małżonek lub partner, wstępni, zstępni, osoby pod opieką, powinowaci – imię, nazwisko, data urodzenia, pokrewieństwo | nie pomijaj partnera, z którym mieszkasz |
| 5. Majątek – nieruchomości | mieszkanie lub dom, w którym mieszkasz (adres, metraż, szacunkowa wartość), nieruchomości rolne i inne, z tytułem prawnym i udziałem | także udziały we współwłasności i majątek wspólny małżonków |
| 5. Majątek – pozostały | oszczędności (rachunki, gotówka, waluty), papiery wartościowe, udziały, polisy, jednostki funduszy, wierzytelności, ruchomości powyżej 5 000 zł (auto, sprzęt, biżuteria) z rokiem produkcji i wartością | najczęstsza przyczyna odmowy lub cofnięcia zwolnienia |
| 6. Dochody | osobno dla każdej osoby we wspólnym gospodarstwie: wynagrodzenie, emerytura, renta, umowy cywilnoprawne, najem, dywidendy, dopłaty rolne, alimenty – kwota netto i okres | dochody domowników też się wpisuje |
| 7. Zobowiązania i stałe wydatki | kredyty, pożyczki, leasing, alimenty płacone, czynsz, media, leczenie, rehabilitacja, ubezpieczenia | tu pokazujesz, że dochód nie wystarcza – podaj kwoty |
| 8. Inne dane | np. choroba, niepełnosprawność, zadłużenie komornicze, utrata pracy | krótko, z dokumentami |
Zasady z pouczenia na druku: wypełniasz czytelnie, bez skreśleń i poprawek, każdą niezacieniowaną rubrykę (gdy czegoś nie masz – wpisz „nie posiadam”). Dane podajesz według stanu z dnia sporządzenia oświadczenia. Jeśli brakuje miejsca, dołącz kartkę A4 z oznaczeniem rubryki i podpisem.
Dołącz dokumenty, choć wzór tego nie wymaga – to przyspiesza sprawę i ogranicza ryzyko dochodzenia: PIT za ostatni rok, zaświadczenie o zarobkach albo decyzję ZUS lub KRUS, wyciągi z rachunków z ostatnich miesięcy, umowy kredytowe, rachunki za leczenie, wyrok alimentacyjny.
Braki. Jeśli oświadczenie nie zostało złożone albo nie zawiera wszystkich danych, przewodniczący wzywa do uzupełnienia w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu wniosku (art. 102 ust. 2 UKSC w zw. z art. 130 KPC). Wyjątek: wniosek strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę złożony bez oświadczenia jest zwracany bez wzywania do uzupełnienia (art. 102 ust. 4).
Przyrzeczenie. Sąd może odebrać od Ciebie przyrzeczenie, że oświadczenie jest prawdziwe i rzetelne, po pouczeniu o sankcjach z art. 111 (art. 102 ust. 3).
Podanie nieprawdy – grzywna i obowiązek zapłaty
- Jeśli uzyskałeś zwolnienie, świadomie podając nieprawdziwe okoliczności, sąd cofa zwolnienie i wymierza grzywnę do 1 000 zł. Dodatkowo musisz uiścić wszystkie opłaty i pokryć wydatki (art. 111 ust. 1 UKSC).
- Jeśli ponownie zgłosisz wniosek ze świadomie nieprawdziwymi danymi, sąd odrzuca go i wymierza grzywnę do 2 000 zł (art. 111 ust. 2).
- Niezależnie od kłamstwa sąd cofa zwolnienie, gdy okaże się, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały albo przestały istnieć (np. dostałeś spadek, dobrze płatną pracę). Wtedy trzeba zapłacić zaległe opłaty i zwrócić wydatki – przy poprawie sytuacji sąd może obciążyć tylko częścią (art. 110).
Odmowa – zażalenie albo skarga w tydzień
Na postanowienie o odmowie zwolnienia albo o jego cofnięciu przysługuje zażalenie do innego składu sądu pierwszej instancji (art. 394¹ᵃ § 1 pkt 1 KPC). Rozpoznaje je skład trzech sędziów. Jeśli o odmowie orzekał sąd drugiej instancji – zażalenie do innego składu tego sądu (art. 394² § 1¹ pkt 1 KPC).
- Termin: tydzień od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem (art. 394 § 2 KPC). Postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym sąd uzasadnia tylko na Twoje żądanie, zgłoszone w tygodniu od doręczenia (art. 357 § 2¹ KPC). Najpierw więc złóż wniosek o uzasadnienie, potem zażalenie.
- Opłata: brak – nie pobiera się opłat od zażalenia na odmowę zwolnienia lub cofnięcie zwolnienia ani od skargi na orzeczenie referendarza w tej sprawie (art. 95 ust. 2 pkt 1 i 3 UKSC).
- Referendarz: na jego orzeczenie składa się skargę w terminie tygodnia od doręczenia; wniesienie skargi powoduje, że orzeczenie traci moc (art. 398²² KPC).
- Co dalej z pozwem: jeśli wniosek złożony przed upływem terminu do opłacenia pisma zostanie prawomocnie oddalony, przewodniczący wezwie Cię do opłacenia pisma (art. 112 ust. 2 UKSC). Gdy pismo wniósł adwokat, radca lub rzecznik patentowy, a opłata jest stała albo liczona od wskazanej wartości, tygodniowy termin biegnie od doręczenia postanowienia oddalającego (albo oddalającego zażalenie) bez osobnego wezwania (art. 112 ust. 3).
Ponowny wniosek oparty na tych samych okolicznościach jest niedopuszczalny – sąd zostawia go w aktach bez rozpoznania i nie wstrzymuje to terminu do opłacenia pisma (art. 107 i 112 ust. 4 UKSC). Nowy wniosek ma sens tylko wtedy, gdy Twoja sytuacja się zmieniła albo wydatki w sprawie znacznie wzrosły (np. sąd dopuścił kosztowną opinię biegłego).
Adwokat lub radca z urzędu (art. 117 KPC)
Zwolnienie od kosztów nie daje automatycznie pełnomocnika. Trzeba o niego wnioskować:
- strona zwolniona przez sąd od kosztów w całości lub części może domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego (art. 117 § 1 KPC) – bez kolejnego oświadczenia (art. 117¹ § 5);
- osoba niezwolniona może o to wnioskować, jeżeli złoży oświadczenie, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia pełnomocnika bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 117 § 2). Wzór tego oświadczenia określa odrębne rozporządzenie (t.j. Dz.U. 2015 poz. 526). Przy wniosku łącznym z wnioskiem o zwolnienie od kosztów składasz tylko jedno oświadczenie (art. 117¹ § 1 KPC).
Wniosek składasz w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub się toczy, albo w sądzie rejonowym swojego miejsca zamieszkania (art. 117 § 4). Sąd uwzględnia go, jeżeli udział profesjonalnego pełnomocnika uzna za potrzebny (art. 117 § 5). Nie może oddalić wniosku tylko dlatego, że korzystałeś z nieodpłatnej pomocy prawnej. Pełnomocnika wyznacza okręgowa rada adwokacka albo rada okręgowej izby radców prawnych – w ciągu najwyżej dwóch tygodni. Jeśli wskażesz konkretnego prawnika, samorząd w miarę możliwości uwzględni Twój wybór (art. 117³ KPC).
Za podanie świadomie nieprawdziwych okoliczności w tym trybie sąd wymierza grzywnę i cofa ustanowienie pełnomocnika; wtedy trzeba zapłacić mu wynagrodzenie (art. 120 KPC). Na odmowę ustanowienia pełnomocnika przysługuje zażalenie na tych samych zasadach co przy zwolnieniu od kosztów, także bez opłaty.
Przykład
Pani Anna, samotna matka dwójki dzieci, zarabia 4 800 zł netto i dostaje alimenty na dzieci. Spłaca kredyt, ratę 1 300 zł miesięcznie, a czynsz i media to 1 100 zł. Oszczędności – 2 000 zł, samochód z 2009 r. wart ok. 6 000 zł. Chce pozwać wykonawcę o 60 000 zł za wadliwy remont. Opłata od pozwu wynosi 3 000 zł, a sprawa prawdopodobnie będzie wymagała opinii biegłego.
W oświadczeniu wpisuje: dzieci w rubryce 4, samochód i oszczędności w rubryce 5, swoje wynagrodzenie i alimenty na dzieci w rubryce 6, kredyt, czynsz i media w rubryce 7. Dołącza PIT, wyciąg z rachunku i umowę kredytu. Realny scenariusz to zwolnienie częściowe – np. od części opłaty i od wydatków na biegłego. Nie wiadomo jednak, jak oceni to konkretny sąd. Jeśli sąd odmówi w całości, pani Anna ma tydzień na zażądanie uzasadnienia i potem tydzień na zażalenie.
Najczęstsze błędy
- Wniosek bez urzędowego formularza albo z pustymi rubrykami.
- Pominięcie oszczędności, auta, udziału w mieszkaniu albo dochodów domowników.
- Liczenie na to, że zwolnienie chroni przed kosztami przeciwnika (art. 108 UKSC).
- Złożenie wniosku w trakcie sprawy i niepilnowanie terminów – taki wniosek nie wstrzymuje postępowania.
- Ponowny wniosek „na tych samych argumentach” zamiast zażalenia.
- Brak żądania uzasadnienia przed zażaleniem.
FAQ
Czy bezrobotny zawsze dostanie zwolnienie?
Nie ma takiej automatycznej zasady. Sąd patrzy na cały majątek, dochody domowników i wysokość kosztów. Bezrobocie jest ważną okolicznością, ale gdy masz oszczędności lub mieszkanie na wynajem, sąd może odmówić albo zwolnić częściowo.
Czy zwolnienie obowiązuje także w apelacji?
Zwolnienie przyznane przez sąd obejmuje koszty w zakresie, w jakim zostało przyznane (art. 96 ust. 1 pkt 10 UKSC), i zwykle działa także w dalszych instancjach, dopóki sąd go nie cofnie. Sprawdź treść postanowienia – jeśli zwolnienie było częściowe lub dotyczyło tylko określonej opłaty, przed apelacją może być potrzebny nowy wniosek.
Czy mogę rozłożyć koszty na raty zamiast zwolnienia?
Zwolnienie dotyczy kosztów przed ich poniesieniem. Należności sądowe, które już powstały (np. nieuiszczone koszty zasądzone w wyroku), można na wniosek rozłożyć na raty, odroczyć albo umorzyć – do wniosku o umorzenie dołącza się to samo oświadczenie majątkowe (art. 119–121 UKSC).
Źródła
- Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1228 – art. 13, 35, 95–121; zmiany po tekście jednolitym: Dz.U. 2026 poz. 473 (art. 96 ust. 1 pkt 8 od 8.07.2026) i Dz.U. 2026 poz. 1003 (art. 3 i 32 – bez wpływu na zwolnienia).
- Kodeks postępowania cywilnego, t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 – art. 117–124, 130, 357, 394, 394¹ᵃ, 394², 398²².
- Rozporządzenie MS w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym, t.j. Dz.U. 2015 poz. 574 – wzór i pouczenie.
- Rozporządzenie MS w sprawie wzoru oświadczenia osoby ubiegającej się o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, t.j. Dz.U. 2015 poz. 526.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na 31.10.2026 r. – w konkretnej sprawie skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym, a o nieodpłatną pomoc prawną możesz zapytać w swoim starostwie lub urzędzie miasta.