Zachowek chroni najbliższych przed całkowitym pominięciem w testamencie albo przez darowizny za życia. Nie daje udziału w majątku (np. części mieszkania), tylko roszczenie o zapłatę pieniędzy od spadkobiercy, a w niektórych sytuacjach od obdarowanego (art. 991 § 2 KC).
Ogólne zasady dziedziczenia znajdziesz w poradniku spadek – jak dziedziczysz po bliskich, a wydziedziczenie od strony piszącego testament – w artykule testament – jak napisać. Szybki szacunek da kalkulator zachowku.
Komu przysługuje zachowek
Zachowek należy się zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy (art. 991 § 1 KC). To drugie zastrzeżenie jest kluczowe:
| Osoba | Czy ma zachowek? |
|---|---|
| dzieci | tak |
| wnuki | tylko gdy ich rodzic (dziecko spadkodawcy) nie dożył otwarcia spadku, odrzucił spadek, był niegodny albo został wydziedziczony (art. 1011) – wtedy byliby powołani z ustawy |
| małżonek | tak; nie, jeśli w chwili śmierci był w separacji (art. 935¹) |
| rodzice | tylko gdy spadkodawca nie miał zstępnych (art. 932) |
| rodzeństwo, dziadkowie, partner bez ślubu, pasierb | nie |
Zachowku nie ma też ten, kto zrzekł się dziedziczenia w umowie ze spadkodawcą (art. 1048), kto został wydziedziczony albo uznany za niegodnego, ani ten, kto odrzucił spadek – bo prawo traktuje go tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020). Odrzucenie ma tu znaczenie praktyczne: osoba odrzucająca traci zachowek. Więcej o odrzucaniu: odrzucenie spadku z długami.
Ile wynosi zachowek
| Kto | Wysokość |
|---|---|
| uprawniony trwale niezdolny do pracy albo zstępny małoletni | 2/3 wartości udziału ustawowego |
| pozostali | 1/2 wartości udziału ustawowego |
Według przyjętej w orzecznictwie zasady o tym, czy ktoś jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy, decyduje stan z chwili otwarcia spadku (śmierci). Zwróć uwagę: 2/3 dla małoletniego dotyczy tylko zstępnych – w praktyce dzieci i wnuków.
Udział ustawowy liczysz tak, jakby nie było testamentu. Przy ustalaniu udziału uwzględnia się spadkobierców niegodnych i tych, którzy spadek odrzucili, a nie uwzględnia się tych, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni (art. 992). Przykład: wdowiec, troje dzieci. Jedno dziecko odrzuciło spadek – udział ustawowy każdego dziecka do obliczenia zachowku i tak wynosi 1/3.
Jak liczy się podstawę (substrat) zachowku
Krok 1 – czysta wartość spadku. W praktyce i orzecznictwie przyjmuje się wartość aktywów pomniejszoną o długi spadkowe. Nie odlicza się zapisów zwykłych i poleceń z testamentu (art. 993 § 1).
Krok 2 – doliczenie darowizn i zapisów windykacyjnych. Do spadku dolicza się darowizny i zapisy windykacyjne zrobione przez spadkodawcę (art. 993 § 1), a także – w określonych przypadkach – fundusz założycielski fundacji rodzinnej i mienie z jej rozwiązania (art. 993 § 2–3).
Jakich darowizn nie doliczasz (art. 994):
- drobnych, zwyczajowo przyjętych (prezenty urodzinowe, świąteczne);
- dokonanych ponad 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku (np. sąsiad, przyjaciel, fundacja);
- przy zachowku dla zstępnego – darowizn z czasu, gdy spadkodawca nie miał zstępnych (chyba że zrobił ją mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego);
- przy zachowku dla małżonka – darowizn sprzed zawarcia z nim małżeństwa.
Wniosek odwrotny jest ważny: darowizny dla spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku (dzieci, małżonka) dolicza się bez względu na to, jak dawno je zrobiono. Mieszkanie podarowane synowi 25 lat temu wchodzi do rachunku.
Wartość darowizny (art. 995 § 1) liczy się według stanu z chwili darowizny, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Jeśli syn dostał 25 lat temu mieszkanie do remontu, a potem je wyremontował, liczysz mieszkanie w stanie sprzed remontu, ale po dzisiejszych cenach.
Krok 3 – zaliczenia na zachowek. Na zachowek uprawnionego zalicza się to, co już od spadkodawcy dostał: darowizny i zapisy windykacyjne (art. 996), a u zstępnych także koszty wychowania i wykształcenia, jeśli przekraczały przeciętną miarę w danym środowisku (art. 997). Dalszemu zstępnemu (wnukowi) zalicza się też darowizny dla jego rodzica.
Przykład liczbowy
Pan Adam, wdowiec, zmarł w 2026 r. Ma dwoje dorosłych, zdolnych do pracy dzieci: Annę i Bartka. W testamencie cały majątek zapisał Annie.
| Pozycja | Kwota |
|---|---|
| majątek w chwili śmierci (mieszkanie + oszczędności) | 500 000 zł |
| długi spadkowe | − 50 000 zł |
| czysta wartość spadku | 450 000 zł |
| darowizna dla Anny sprzed 5 lat (działka, dzisiejsza wartość w stanie z dnia darowizny) | + 300 000 zł |
| darowizna dla Bartka sprzed 3 lat (pieniądze, dziś 50 000 zł) | + 50 000 zł |
| darowizna dla przyjaciela sprzed 12 lat (100 000 zł) | nie dolicza się (obcy, ponad 10 lat) |
| substrat zachowku | 800 000 zł |
Bartek przy dziedziczeniu ustawowym dostałby 1/2 spadku. Jego udział: 800 000 × 1/2 = 400 000 zł. Zachowek to połowa tej kwoty: 200 000 zł. Od tego odejmujesz darowiznę, którą już dostał (art. 996): 200 000 − 50 000 = 150 000 zł.
Gdyby Bartek był w chwili śmierci ojca małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wyniósłby 2/3 × 400 000 = 266 667 zł, a po zaliczeniu darowizny 216 667 zł.
Anna jako spadkobierczyni sama jest uprawniona do zachowku, więc odpowiada tylko do wysokości nadwyżki ponad swój własny zachowek (art. 999). Tu ta nadwyżka wystarcza: Anna dostała w spadku 450 000 zł, a jej własny zachowek wynosiłby 200 000 zł.
Od kogo żądać zachowku
Kolejność jest ustawowa:
- Spadkobierca (art. 991 § 2) – jeśli sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada tylko ponad swój własny zachowek (art. 999).
- Zapisobierca windykacyjny – gdy od spadkobiercy nie da się uzyskać zachowku; w granicach wzbogacenia (art. 999¹).
- Obdarowany – gdy nie da się uzyskać zapłaty od spadkobiercy ani zapisobiercy windykacyjnego. Obdarowany płaci tylko w granicach wzbogacenia z darowizny i może się zwolnić, oddając przedmiot darowizny (art. 1000 § 1 i 3). Spośród kilku obdarowanych najpierw odpowiada ten obdarowany później (art. 1001).
Typowa sytuacja z punktem 3: spadkodawca za życia przepisał dom jednemu dziecku, a spadek po nim jest pusty. Drugie dziecko kieruje roszczenie wprost do obdarowanego rodzeństwa.
Zobowiązany może żądać odroczenia płatności, rozłożenia na raty, a wyjątkowo obniżenia zachowku, z uwzględnieniem sytuacji obu stron (art. 997¹). Raty nie mogą łącznie przekraczać 5 lat; w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd na wniosek zobowiązanego może ten okres przedłużyć, ale najwyżej do 10 lat (art. 997¹ § 2).
Przedawnienie – 5 lat, ale od różnych dat
| Roszczenie | Termin | Od kiedy (art. 1007) |
|---|---|---|
| wobec spadkobiercy | 5 lat | od ogłoszenia testamentu |
| wobec obdarowanego lub zapisobiercy windykacyjnego | 5 lat | od otwarcia spadku (śmierci) |
| wobec fundacji rodzinnej / otrzymujących mienie z jej rozwiązania | 5 lat | od otwarcia spadku |
Kodeks nie mówi wprost, od kiedy liczyć termin, gdy testamentu nie było (np. spadkodawca rozdał majątek darowiznami, a spadek przypadł z ustawy). Często przyjmuje się wtedy bieg terminu od otwarcia spadku, ale nie jest to rozstrzygnięte w ustawie – bezpieczniej liczyć 5 lat od śmierci spadkodawcy i nie czekać na ostatnią chwilę.
Roszczenie o zachowek przechodzi na spadkobiercę uprawnionego tylko wtedy, gdy ten spadkobierca sam należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy (art. 1002).
Pozew i koszty. Sprawa o zachowek to zwykła sprawa o zapłatę. Opłata od pozwu przy kwocie powyżej 20 000 zł to 5% wartości przedmiotu sporu, nie więcej niż 100 000 zł (art. 13 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych) – przy 150 000 zł: 7 500 zł. Przy roszczeniu powyżej 100 000 zł sprawę rozpoznaje w I instancji sąd okręgowy (art. 17 pkt 4 KPC). Więcej: opłaty sądowe 2026.
Wydziedziczenie – kiedy pozbawia zachowku
Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeśli uprawniony (art. 1008):
- wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje sprzecznie z zasadami współżycia społecznego;
- dopuścił się wobec spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
- uporczywie nie dopełnia wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Warunki formalne i ograniczenia:
- przyczyna musi wynikać z treści testamentu (art. 1009) – samo „wydziedziczam syna” nie wystarczy;
- nie można wydziedziczyć osoby, której spadkodawca przebaczył (art. 1010);
- zstępni wydziedziczonego zstępnego mają prawo do zachowku, nawet jeśli wydziedziczony przeżył spadkodawcę (art. 1011) – wydziedziczenie syna nie odbiera zachowku wnukom.
Wydziedziczony może w sprawie o zachowek kwestionować, że przyczyna była prawdziwa. Ciężar wykazania jej istnienia spoczywa w praktyce na tym, kto się na nią powołuje – spadkobiercy. Więcej o przyczynach, przebaczeniu i obronie wydziedziczonego: wydziedziczenie – przyczyny i skuteczność.
Najczęstsze błędy
- Liczenie zachowku od samego spadku, bez darowizn – zwłaszcza bez mieszkania podarowanego dziecku wiele lat temu.
- Wycena darowizny według stanu dzisiejszego (po remoncie) zamiast stanu z dnia darowizny.
- Przekonanie, że rodzeństwo ma zachowek.
- Odrzucenie spadku w nadziei na zachowek – odrzucający go traci.
- Czekanie z pozwem ponad 5 lat od ogłoszenia testamentu.
Źródła
- Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 2026 poz. 795 – art. 931–935¹, 991–1011, 1020, 1048.
- Kodeks postępowania cywilnego, t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 – art. 17 pkt 4.
- Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1228 – art. 13.
- Przykład liczbowy: obliczenia własne według art. 991–996 KC.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na 27.10.2026 r. – w konkretnej sprawie skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym.