Pożyczka od rodziców na wkład własny, od brata na samochód albo od znajomego „do pierwszego” – w większości przypadków nikt nie myśli przy niej o przepisach. Problemy zaczynają się wtedy, gdy pożyczkobiorca nie oddaje pieniędzy, urząd skarbowy pyta o źródło środków na mieszkanie albo strony inaczej pamiętają, czy to była pożyczka, czy prezent. Poniżej opisujemy zasady według aktualnego tekstu jednolitego Kodeksu cywilnego (Dz.U. 2026 poz. 795) i ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 191).
Czym jest pożyczka i jaka forma umowy jest potrzebna
Przez umowę pożyczki dający pożyczkę przenosi na własność biorącego określoną ilość pieniędzy (albo rzeczy oznaczonych co do gatunku), a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość (art. 720 § 1 KC).
Umowa pożyczki o wartości powyżej 1000 zł wymaga formy dokumentowej (art. 720 § 2 KC). Nie chodzi o formę pisemną z własnoręcznymi podpisami. Wystarczy, że oświadczenie woli ma postać dokumentu, z którego da się ustalić, kto je złożył (art. 77² KC). W praktyce formę dokumentową spełnia np.:
- e-mail lub wiadomość SMS, w której strony potwierdzają kwotę i termin zwrotu,
- skan albo zdjęcie podpisanej umowy,
- umowa w PDF wymieniona między stronami komunikatorem.
Co, jeśli umowy nie ma?
Pożyczka zawarta „na gębę” nie jest nieważna. Forma dokumentowa jest tu zastrzeżona tylko dla celów dowodowych: w sporze sąd nie dopuści co do zasady dowodu ze świadków ani z przesłuchania stron na to, że umowę zawarto (art. 74 § 1 KC). Są jednak wyjątki – takie dowody są dopuszczalne m.in. wtedy, gdy obie strony się na to zgodzą albo gdy fakt zawarcia umowy uprawdopodobni dokument (art. 74 § 2 KC). Takim dokumentem bywa potwierdzenie przelewu z tytułem „pożyczka”, wiadomość z prośbą o odroczenie spłaty czy częściowa spłata z opisem.
Co warto wpisać do umowy
| Element | Dlaczego |
|---|---|
| dane stron, data i miejsce | żeby nie było wątpliwości, kto komu pożyczył |
| kwota i sposób wypłaty (najlepiej przelew) | przelew jest dowodem wydania pieniędzy, a w rodzinie warunkiem zwolnienia z PCC powyżej limitu |
| termin zwrotu albo harmonogram rat | bez terminu obowiązuje art. 723 KC (6 tygodni po wypowiedzeniu) |
| oprocentowanie albo zapis „pożyczka nieoprocentowana” | odsetki należą się tylko, gdy wynikają z umowy lub ustawy (art. 359 § 1 KC) |
| odsetki za opóźnienie w spłacie | bez zapisu należą się odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 481 § 2 KC) |
| zabezpieczenie (opcjonalnie) | np. akt notarialny z poddaniem się egzekucji (art. 777 § 1 pkt 4 KPC) |
Akt notarialny z poddaniem się egzekucji jest tytułem egzekucyjnym, więc przy braku spłaty nie trzeba wygrywać procesu – wystarczy uzyskać klauzulę wykonalności. Kosztuje taksę notarialną, ale przy dużych kwotach często się opłaca.
Pożyczający może też odstąpić od umowy i odmówić wypłaty, jeśli zwrot jest wątpliwy z powodu złego stanu majątkowego drugiej strony – chyba że wiedział o nim (albo mógł się łatwo dowiedzieć) w chwili zawarcia umowy (art. 721 KC).
Odsetki od pożyczki – ile maksymalnie
Odsetki należą się tylko wtedy, gdy wynikają z umowy, ustawy, orzeczenia sądu lub decyzji organu (art. 359 § 1 KC). Pożyczka bez zapisu o oprocentowaniu jest więc nieoprocentowana – do czasu, aż pożyczkobiorca spóźni się ze zwrotem.
Odsetki umowne nie mogą przekroczyć w skali roku dwukrotności odsetek ustawowych (art. 359 § 2¹ KC). Jeśli umowa przewiduje więcej, należą się odsetki maksymalne (§ 2²), a zapisów obchodzących ten limit – także przez wybór prawa obcego – nie stosuje się (§ 2³).
Stopa referencyjna NBP wynosi 3,75% od 5 marca 2026 r. (plik stóp procentowych NBP). Przeliczenie:
| Rodzaj odsetek | Wzór | Stawka roczna |
|---|---|---|
| ustawowe (kapitałowe) | stopa ref. + 3,5 pkt proc. | 7,25% |
| maksymalne (umowne) | 2 × ustawowe | 14,5% |
| ustawowe za opóźnienie | stopa ref. + 5,5 pkt proc. | 9,25% |
| maksymalne za opóźnienie | 2 × ustawowe za opóźnienie | 18,5% |
Przykład. Pożyczka 10 000 zł na rok. Najwyższe dopuszczalne odsetki umowne to 10 000 zł × 14,5% = 1 450 zł. Jeśli w umowie wpisano 20%, pożyczkodawca i tak może żądać tylko 1 450 zł. Stawki zmieniają się razem ze stopą NBP – jak liczyć odsetki za konkretne dni, opisujemy w artykule jak obliczyć odsetki ustawowe, a gotowy wynik da kalkulator odsetek.
Przy pożyczce dla osoby fizycznej (niezwiązanej z jej działalnością) limit dotyczy też kosztów pozaodsetkowych – prowizji, opłat, kosztów zabezpieczenia. Nie mogą przekroczyć wzoru z art. 720² § 1 KC (20% kwoty w skali roku), a w całym okresie spłaty – 25% kwoty pożyczki (§ 2). W pożyczkach rodzinnych takie opłaty zdarzają się rzadko, ale warto o limicie pamiętać, jeśli ktoś proponuje „opłatę za udzielenie”.
Odsetki to dla pożyczkodawcy dochód. Podlegają 19% zryczałtowanemu podatkowi dochodowemu (art. 30a ust. 1 pkt 1 ustawy o PIT). Gdy pożyczkobiorca nie jest płatnikiem (typowo – osoba prywatna), podatek wykazuje się w zeznaniu rocznym (art. 45 ust. 3b ustawy o PIT). Szczegóły rozliczenia w konkretnej sytuacji warto potwierdzić w urzędzie skarbowym lub Krajowej Informacji Skarbowej.
Podatek PCC od pożyczki – 0,5%, nie 2%
W wielu poradnikach pojawia się stawka 2% – ta dotyczy sprzedaży rzeczy (np. samochodu, mieszkania z rynku wtórnego). Od umowy pożyczki PCC wynosi 0,5% (art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy o PCC).
Podstawowe zasady:
- podatek płaci pożyczkobiorca,
- obowiązek powstaje z chwilą zawarcia umowy (a przy wypłatach w transzach o nieznanej z góry sumie – przy każdej wypłacie, art. 3 ust. 1 pkt 1a),
- deklarację PCC-3 składa się, a podatek wpłaca w ciągu 14 dni (art. 10 ust. 1),
- przy umowie w formie aktu notarialnego podatek pobiera notariusz jako płatnik (art. 10 ust. 2).
Przykład. Pożyczka 20 000 zł od znajomego: PCC = 20 000 zł × 0,5% = 100 zł, deklaracja PCC-3 i wpłata w 14 dni. Więcej o samej deklaracji w artykule podatek PCC 2026 – stawki i kiedy płacisz oraz w kalkulatorze PCC.
Zwolnienia z PCC przy pożyczkach (art. 9 pkt 10)
| Kto pożycza | Zwolnienie | Warunki |
|---|---|---|
| osoba z I grupy podatkowej (małżonek, dzieci, wnuki, rodzice, dziadkowie, pasierb, zięć, synowa, rodzeństwo, ojczym, macocha, teściowie) | do 36 120 zł łącznie od tej samej osoby w ciągu 5 lat (lit. c) | brak formalności |
| najbliższa rodzina z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn (małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym, macocha) | kwota powyżej 36 120 zł (lit. b) | PCC-3 w 14 dni (chyba że akt notarialny) i pieniądze przekazane na rachunek pożyczkobiorcy albo przekazem pocztowym |
| inne osoby (znajomi, dalsza rodzina) | do 1000 zł (lit. d) | brak formalności |
Kwota 36 120 zł to kwota wolna dla I grupy z art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. 2026 poz. 478). Sumuje się pożyczki od tej samej osoby z roku ostatniej pożyczki i 5 lat poprzedzających.
Na co uważać:
- Teściowie, zięć i synowa są w I grupie, ale nie w „grupie zerowej” z art. 4a. Pożyczka od teścia jest więc zwolniona tylko do 36 120 zł (lit. c); procedura z lit. b ich nie obejmuje, więc od nadwyżki co do zasady należy się 0,5% PCC.
- Zgłoszenie składa się na PCC-3, nie na SD-Z2. Formularz SD-Z2 dotyczy darowizn i spadków, nie pożyczek.
- Stawka sankcyjna 20%. Jeśli dopiero w trakcie czynności sprawdzających, kontroli lub postępowania podatkowego powołasz się na pożyczkę, od której nie zapłacono należnego podatku, PCC wynosi 20% (art. 7 ust. 5 pkt 1). To samo dotyczy pożyczki od najbliższej rodziny powyżej limitu, gdy pieniądze nie przeszły przez rachunek ani przekazem pocztowym (pkt 2). Przy pożyczce 100 000 zł od rodziców może to oznaczać nawet 20 000 zł podatku zamiast zera (czy organ uwzględni wtedy zwolnienie do 36 120 zł z lit. c, zależy od okoliczności).
- Limit 1000 zł dla „obcych” (lit. d) nie zmienia się razem z limitem dla sprzedaży rzeczy ruchomych – ustawa z 18.09.2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 1354) podnosi od 3 listopada 2026 r. do 3000 zł tylko zwolnienie z art. 9 pkt 6.
Pożyczka w rodzinie a darowizna
Pożyczka i darowizna to dwie różne umowy. Darowizna nie podlega zwrotowi i rozlicza się ją w podatku od spadków i darowizn (u najbliższej rodziny – zgłoszenie SD-Z2 w 6 miesięcy). Pożyczkę trzeba oddać i dotyczy jej tylko PCC. Zwolnienie z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn nie obejmuje pożyczek – dla pożyczek rodzinnych odpowiednikiem jest art. 9 pkt 10 lit. b ustawy o PCC.
Kłopot pojawia się, gdy rodzice po kilku latach postanawiają pożyczki nie odbierać. Kodeks cywilny przewiduje zwolnienie z długu (art. 508 KC). Czy takie umorzenie jest darowizną, którą trzeba zgłosić na SD-Z2, zależy od okoliczności, a w interpretacjach podatkowych i komentarzach można znaleźć różne stanowiska. Bezpieczniej udokumentować umorzenie jako darowiznę i zgłosić ją w terminie albo zapytać Krajową Informację Skarbową. Zasady zgłoszenia opisujemy w artykule darowizna pieniędzy w rodzinie – podatek i SD-Z2.
Zwrot pożyczki i wypowiedzenie (art. 723 KC)
- Umowa ma termin – pożyczkobiorca oddaje pieniądze w tym terminie (albo w ratach według harmonogramu).
- Umowa nie ma terminu – dłużnik musi zwrócić pożyczkę w ciągu 6 tygodni po wypowiedzeniu przez pożyczkodawcę (art. 723 KC).
Wypowiedzenie najlepiej wysłać listem poleconym albo w innej formie, którą da się udowodnić, z kwotą i informacją o 6-tygodniowym terminie. Po jego upływie dłużnik pozostaje w opóźnieniu, a pożyczkodawca może żądać odsetek za opóźnienie – umownych albo ustawowych 9,25% rocznie (art. 481 KC).
Gdy dłużnik nadal nie płaci, kolejne kroki to wezwanie do zapłaty i pozew (często w postępowaniu nakazowym lub upominawczym). Opisujemy je w poradnikach o windykacji należności i nakazie zapłaty.
Przedawnienie zwrotu pożyczki
Roszczenie o zwrot pożyczki między osobami prywatnymi przedawnia się po 6 latach, a koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego (art. 118 KC). Gdy pożyczki udziela przedsiębiorca w ramach działalności, termin wynosi 3 lata.
Od kiedy liczyć?
- przy terminie w umowie – od dnia, w którym zwrot stał się wymagalny (art. 120 § 1 zd. 1 KC),
- bez terminu – od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby pożyczkodawca wypowiedział umowę w najwcześniejszym możliwym terminie (art. 120 § 1 zd. 2 KC). Zwlekanie z wypowiedzeniem nie wydłuża więc przedawnienia.
Bieg przedawnienia przerywa m.in. uznanie długu przez dłużnika (art. 123 § 1 pkt 2 KC) – np. pisemna prośba o rozłożenie na raty – oraz pozew. Po przerwaniu termin biegnie od nowa. Szczegóły i pułapki znajdziesz w kompletnym przewodniku po przedawnieniu, a datę wyliczy kalkulator przedawnienia.
FAQ
Czy pożyczka od rodziców na mieszkanie musi być zgłoszona?
Do 36 120 zł łącznie w 5 lat – nie. Powyżej tej kwoty zwolnienie z PCC wymaga złożenia PCC-3 w 14 dni i przelewu na rachunek dziecka. Bez tego należy się 0,5% PCC, a jeśli sprawa wyjdzie dopiero przy kontroli – 20%.
Czy umowa pożyczki musi być podpisana u notariusza?
Nie. Powyżej 1000 zł wystarcza forma dokumentowa, np. e-mail. Akt notarialny jest potrzebny tylko wtedy, gdy chcesz mieć od razu tytuł egzekucyjny (poddanie się egzekucji).
Czy można pożyczyć z oprocentowaniem 20%?
Można wpisać, ale należą się najwyżej odsetki maksymalne – obecnie 14,5% rocznie. Nadwyżki dłużnik nie musi płacić.
Pożyczyłem bez umowy i bez przelewu. Czy coś odzyskam?
Pożyczka jest ważna, ale trudno ją udowodnić: przy kwocie powyżej 1000 zł sąd co do zasady nie dopuści świadków na fakt zawarcia umowy. Pomóc mogą wiadomości, w których dłużnik przyznaje się do długu – one uprawdopodabniają umowę i mogą też przerwać przedawnienie.
Źródła
- Kodeks cywilny – tekst jedn. Dz.U. 2026 poz. 795 (art. 74, 77², 118, 120, 123, 359, 481, 508, 720–723) – isap.sejm.gov.pl, tekst: api.sejm.gov.pl
- Ustawa o podatku od czynności cywilnoprawnych – tekst jedn. Dz.U. 2026 poz. 191 (art. 3, 4, 7, 9 pkt 10, 10) – api.sejm.gov.pl
- Ustawa z 18 września 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 1354), art. 3 – zmiana art. 9 pkt 6 ustawy o PCC – api.sejm.gov.pl
- Ustawa o podatku od spadków i darowizn – tekst jedn. Dz.U. 2026 poz. 478 (art. 4a, 9, 14) – api.sejm.gov.pl
- Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych – tekst jedn. Dz.U. 2026 poz. 592 (art. 30a ust. 1 pkt 1, art. 45 ust. 3b) – api.sejm.gov.pl
- Kodeks postępowania cywilnego – tekst jedn. Dz.U. 2026 poz. 468 (art. 777 § 1 pkt 4) – api.sejm.gov.pl
- NBP – podstawowe stopy procentowe (stopa referencyjna 3,75% od 5.03.2026) – static.nbp.pl
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani podatkowej. Stan prawny na 30.10.2026 r. – przy konkretnej sprawie skonsultuj się z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub Krajową Informacją Skarbową.